facebook groups   google play

Âşık Tarzı Halk Edebiyatı Biçimler ve Şairler - PDF


Bu dönem edebiyatı, 15. yy.dan itibaren gelişmeye başlamıştır ve 16. yy.dan itibaren şiirler yazıya geçirilmeye başlanmıştır. Saz şairleri, köy eğlencelerinin vazgeçilmezleridir. Bu saz sayesinde edebiyat saz şiiri adını da almıştır.


🔰 Genel Özellikleri 🔰 

Halk şairleri, genel olarak gezicidirler. Karacaoğlan’ın her şehirde, köyde bir sevgilisinin olduğu söylentisi düşünülürse bu nitelik önemlidir.
Eğer halk şâirleri gezici kişilerse;
  • Şairler, sazlarını omuzlarına alarak köy köy, kasaba kasaba, şehir şehir dolaşmışlardır
  • Halk dili, ustalıkla kullanılmıştır.
  • Halk dili kullanıldığı için duru ve açıktır.
  • Halk işin içerisinde olduğu için millî ölçü ve millî nazım birimi kullanılmıştır.
  • Gezici olunduğu için de yöresel nitelikler bulunabilir.

🔰 Çok okuyan mı bilir, çok gezen mi?
  • Eğer cevabınız çok gezen ise tam da âşıkları tanımlarsınız. 
  • Âşıklar, gezen kişiler olduğu için şiirlerini anlık olarak irticali/doğaçlama şeklinde söylerler.
  • O halde gördükleri şeylere ve onların niteliklerine şiirler yazmışlardır;
  • Genel olarak somut bir edebiyattır.
  • Aşk, güzellik, doğa, özlem gibi konular işlenmiştir.

🔰 Şiirler ezgilidir. Çünkü işin içinde saz vardır.
  • Ezginin var olması, kulak için kâfiye anlayışını doğurur.
  • Söyleyen kişinin nefes alışverişi için şiirde hece, durak ile bölünür. (6+5/4+4+3 vb.)

🔰 Yıllar geçtikçe başka alanlara ilgi duyulmaya başlanmıştır.
O halde;
  • Halk şairleri, divan şairlerinin etkisinde kalıp aruzlu şiirler yazıp söylemeye çalışmışlardır.
  • “Divan, selîs, kalenderî, satranç, vezn-i aher” türleri oluşmuştur.
  • Bu dönemde saz şairlerinin yanı sıra kalem şairleri de ortaya çıkmıştır. 
  • Bunlar, saz çalamayan yazı şairleridir.
  • O zaman, yazan kişi kendini anımsatmak ister. Şair adını kullanır ve buna tapşırma denir.


🔰 HECEYLE YAZILAN NAZIM ŞEKİLLERİ 🔰


1. KOŞMA

           İslâmiyet öncesi Türk şiirindeki koşuğun devamıdır.
O halde;
  • Dörtlüklerden oluşur.
  • Hece ölçüsü kullanılır.
  • Bu hece ölçüsü genellikle 11’lidir.
  • Son dörtlükte söyleyenin adı geçer. (Tapşırma)
KOŞ – MA
 +   2 = 5
   O halde çoğu koşma en az 3 en fazla 5 dörtlükten oluşur. Bu durumun istisnaları da vardır elbette.
  • Genel olarak aşk, konu bakımından ön plandadır. Ancak tabiat, memleket, savaş, kahramanlık konuları da yer almaktadır.
  • Kafiye şeması genellikle abab, cccb, dddb  şeklinde ilerler. Bazen ilk dörtlük aaab veya xaxa olabilir.
  • Koşma çeşitleri bulunur: Ayaklı, cinaslı, musammat, zincirleme.
  • Koşma nazım biçiminin, türleri de bulunur ve bunlar ezgileriyle de farklıdır:
  • Türler konular olarak karşımıza çıkar.

a. Güzelleme:
Her diyarda bir sevgilisi olan Karacaoğlan bu türde öne çıkar. Güzellik varsa lirizm de vardır. Doğa sevgisi, at sevgisi anlatılır.

Çukurova bayramlığın giyerken (a) 11’li Hece / Dörtlük
Çıplaklığın üzerinden soyarken (a)
Şubat ayı kış yelini koğarken (a)
Cennet demek sana yakışır dağlar (b)
                                                       (Karacaoğlan)
 b. Taşlama:
Toplumsal sorunları dile getirir. Kazak Abdal ve Seyrani, Dertli, Bayburtlu Zihni bu türde öne çıkar.

Kazak Abdal söyle bu türlü sözü (a) 11’li hece / Dörtlük
Yoğurt ayran ile hallolmuş özü (a)
Köyden şehre inse bir köylü kızı (a)
İnci yakut ister mercan beğenmez (b)
                                                       (Kazak Abdal)
c. Koçaklama:
Kahramanlık ve savaş ön plandadır. Coşkuludur. Köroğlu ve Dadaloğlu bu türde önem arz eder.

Düşman geldi / tabur tabur / dizildi (a) 11’li / Dörtlük
Alnımıza kara yazı yazıldı (a)
Tüfek icat oldu mertlik bozuldu (a)
Eğri kılıç kınında paslanmalıdır (b)
                                                       (Köroğlu)
d. Ağıt
Sevilen birinin ölümüne karşı duyulan acıyı, bu kişinin iyiliklerini anlatan koşmalardır.

Kara yerde mor menee biter mi (a) 11’li / Dörtlük
Yaz baharda ishak kuşu öter mi (a)
Bahçede alışan çölde yatar mı (a)
Uyan garip bülbül güllerin hani (b)
                                                       (Hıfzî)

2. SEMAİ

Koşma ile benzer özellikler taşır. İşitilerek öğrenilen anlamına gelir.
O halde;
  • Genellikle sevgi, doğa, güzellik gibi konular işlenir.
  • Genellikle 3-5 dörtlükten meydana gelir.
  • Söyleyenleri bellidir.
  • Uyak düzenleri aynıdır.
  • Hece ölçüsü kullanılır. (Aruzla yazılanı da vardır.)
  • Koşma gibi güzelleme, koçaklama vb. türleri vardır.
Koşma ile farkları:
8’li hece ölçüsü ile yazılır.
                         SEMA + İ
                          
7      + 1 
Semâ: Gökyüzü – Gökyüzü Kur’an’a göre 7 kattan oluşur. O halde sonda kalan i harfini de “1” olarak sayarsak 7+1= 8’dir. Ya da (SE)mai (SE)kiz bağlantısı kurabilirsiniz.

Kısa hece ölçüsüne sahip olduğu için koşmaya göre daha kıvrak, canlı bir ezgiye sahiptir.
Örnek:Güzel ne güzel olmuşsun (x) 8’li / Dörtlük
Görülmeyi görülmeyi (a)
Siyah zülfün halkalanmış (x)
Görülmeyi görülmeyi (a)
                (Karacaoğlan)


3. VARSAĞI

  • Semaiye benzer. 
  • Uyakları aynıdır. 
  • Dörtlük sayısı genellikle 3-5’tir. 
  • Semaiden ezgi yönüyle ayrılır. 
  • Hey, behey, bre ünlemleri ile yiğitlik sağlanır. 
  • Varsak boyunda kullanılır.
  • Varsak boyundan olduğu söylenilen Karacaoğlan’ın bu türün kurucusu olduğu söylenilegelmektedir.

Örnek:
Bre
ağalar bre beyler  (x) (8’li Hece Ölçüsü)
Ölmeden bir dem sürelim (a)
Gözümüze kara toprak (x)
Dolmadan bir dem sürelim (a)

4. DESTAN

Halk edebiyatı içerisinde en uzun nazım biçimlerinden biridir.
  • Dörtlük sayısı 120’ye kadar çıkabilir.
  • Toplumu derinden etkilemiş tarihî, siyasî, kültürel olayları konu edinir.
  • Alındığı toplumun her yapısını birebir anlatır.
  • Genel olarak 11’li hece ölçüsü kullanılır.
  • Son dörtlükte şairin mahlası geçer.

Örnek:

İptida Bağdat’a sefer olanda (a) 11’li
Atladı hendeği geçti Genç Osman (b)
Vuruldu sancaktar kaptı sancağı (a)
İletti bedene dikti Genç Osman (b)

Eğerleyin kıratımın ikisin (c)
Fethedeyim düşmanların hepisin (c)
Sabah namazında Bağdat kapısın (c)
Allah Allah deyip açtı Genç Osman (b)
                                        (Kayıkçı Kul Mustafa)

🔰 ARUZLA YAZILAN NAZIM ŞEKİLLERİ 🔰

1. Divan

  • Halk edebiyatı içerisinde aruz bilgisi olan şairler tarafından üretilmiş olan divan, aruzun fâilâtün, fâilâtün, fâilâtün, fâilün kalıbıyla yazılır.
  • Eğer aruz bilginiz bu kalıbı hatırlayacak kadar değilse ve açıklık, kapalılık hesabını biliyorsanız _ . _ _ / _ . _ _ /_ . _ _ /_ . _  şeklinde de aklınızda tutabilirsiniz.


2. Semai

  • Halk edebiyatında aruzlu ve heceli olarak yazılabilen bir türdür. 
  • Aruzlu versiyonunda mefâ’îlün, mefâ’îlün, mefâ’îlün, mefâ’îlün kalıbı kullanılır. 
  • Kalıbın noktalama ile yazımı ise şudur: . _ _ _/. _ _ _/. _ _ _/. _ _ _/


3. Kalenderî

  • Aruzun; mef’ûlü, mefâ’îlü, mefâ’îlü, fa’ûlün kalıbıyla yazılır.
  • _ . _ ./._ _ ./._ _./._ _ ,


4. Selis

  • Aruzun; fe’ilâtün, fe’ilâtün, fe’ilâtün, fe’ilün kalıbıyla yazılır. 
  • Kalıbın noktalamayla uyumu şöyledir:
  • . . _ _/. . _ _/. . _ _/. . _


5. Satranç

  • Aruzun; müfte’ilün, müfte’ilün, müfte’ilün, müfte’ilün kalıbı ile yazılır. 
  • Kalıbın noktalamaya yansıması şöyledir:
  • _ . . _ /_ . . _ /_ . . _ /_ . . _
  • Satranç, şatranç olarak da bilinir.


6. Vezn-i âhar

  • Aruzun; müstef’ilâtün, müstef’ilâtün, müstef’ilâtün, müstef’ilâtün kalıbıyla yazılır. 
  • Noktalamaya yansıması şöyledir:
  • _ _ . _ _/_ _ . _ _/_ _ . _ _/_ _ . _ _

ŞAİRLER EKLENECEKTİR. PDF'den şairlere ulaşabilirsiniz.


Türk Halk Edebiyatına ait diğer konuları incelemek için aşağıdaki linkleri kullanabilirsiniz:


İçeriklerimiz, pdf anlatımlar dahil, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nca korunmaktadır. Telif haklarının herhangi bir şekilde ihlali, başka yerlerde isimsiz yayımlanması, çeşitli kitap kaynaklarında izinsiz yer alması, içeriğin izinsiz kopyalanıp başka bir isimle tanıtılması vb. ile yapan kişi, kişiler veyahut kurumlar hakkında gerekli işlemler başlatılacaktır.
Türkçe ve Edebiyat yönetimi.