facebook groups   google play

İsim, İsim Tamlaması Nedir ve Özellikleri Nelerdir? - PDF

Türkçedeki temel konulardan biri olan "Sözcük Türleri" konusunun en önemli bölümü "isimler"e aittir. İsimler konusu; kendi içerisinde isim tamlamasını, isimlerde yapıyı barındırır. Sözcükte Anlam konusunun da geneli isimler odaklıdır.

Konunun en altından PDF formatlı hâlini indirip yazıcıdan çıkarabilirsiniz.


İsim Nedir? 

Doğada bulunan her varlık, bir ad ile anılır. Türkçede, üniversite düzeyi hariç, fiil dışındaki tüm kelimeler isim soylu olarak kabul edilir. Önemli olan da isim ve fiil farkını yakalayabilmektir. 


🔊 İsim ve Fiil Farkı Nasıl Anlaşılır?

Bir kelime, isimken fiile dönüşebilir. Ancak bizim için esas unsur, köklerde hangisinin isim hangisinin fiil olduğunu anlayabilmektir. 

Fiiller; bir iş, oluş, hareket bildiren kelimelerdir. İsimler ise hareket bildirmezler. Bunların haricinde isimler -mek, -mak eklerini alamazken fiiller bu ekleri alabilir. Aralarındaki temel farklardan biri de budur.


Örnek:
  • Seni dün gece sabaha kadar aradım.
  • Aradım sözcüğünün köküne bakalım hemen:
  • Ara-mak > kabul etti. O halde ara- kelimesi bir fiildir.
  • Sana da bir pay ayırdım kahvaltıda.
  • Pay sözcüğüne uygulamayı yapalım:
  • Pay+mak > kabul etmedi. O halde pay kelimesi bir isimdir.
Ortak köklü kelimelere dikkat edilmesi gerekmektedir. Cümledeki anlamına göre fiil ya da isim olabilir.
Örnek:
Bu, izlediğim en iyi yarıştı.
Arkadaşın gerçekten çok güzel yarıştı.

-mek, -mak mastar eki bu her iki kelimeye de gelebilir. Ancak önemli olan cümledeki anlamını fark etmektir.


Birinci cümledeki yarış kelimesi, cümledeki anlamına göre isimdir. İkinci cümledeki yarış kelimesi ise cümledeki anlamına göre fiildir. 
****UYARI****
Cümle içerisinde -mek, -mak mastar ekini görmeniz, onun artık isimleştiği anlamına gelir. -mek, -mak mastar ekini sizin sonradan getirmeniz gerekir. Kelimenin kökü sorulmamışsa eğer cümlede -mak ekini görüyorsanız o kelime artık isimdir. 

Bu durumu göstermek çok zordur.
                      İsim

Bize zor olanı gösterdi.
                           Fiil


İsimler - Adlar

Günlük hayatta karşımıza çıkan birçok nesneyi anabilmek için sembolleştirme yaparız. İşte bu sembollere ad, isim denir. Örneğin bilgisayar sözcüğü, aklımızda hemen ait olduğu nesneyi canlandırır.  Nesnelerin dışında bir de madde olarak varlığı bulunmayan kavramlar vardır ki bunların da dildeki  karşılıkları yine isimlerdir: aşk, huzur vb.  

İsimler, kendi içerisinde 3 ana başlık altında işleniyor:  

  • Varlıklara Verilişine Göre: 
    • Özel Adlar 
    • Cins Adlar 
  • Varlıkların Maddesine Göre: 
    • Somut Adlar 
    • Soyut Adlar 
  • Varlıkların Sayısına Göre:
    • Tekil Adlar 
    • Çoğul Adlar 
    • Topluluk Adları


1. Varlıklara Verilişine Göre Adlar

a. Özel Adlar

Tüm dünyada kendi türünde sadece bir adet olması bakımından verilen adlardır. Kısacası eşi benzeri olmayan varlıklara verilen adlardır. 

  • İnsan isimleri: Ali, Mehmet, Ayşe vs. özel adlardır. Çünkü bu isimlere sahip kişiler tüm dünyada sadece bir adettir. 
  • Kurum adları: Milli Eğitim Bakanlığı, Karacadağ Dershanesi... 
  • Dil adları: Fransızca, Farsça, Türkçe...  
  • Yer adları: Diyarbakır, Adana, Çakırköy... 
  • Ülke adları: Kıbrıs, Türkiye, İngiltere...  
  • Kitap, dergi adları: Aşkı Memnu, Sözde Kızlar, Hürriyet...  
  • Din ve mezhep adları: Hristiyanlık, Musevilik, İslamiyet...  
  • Hayvanlara verilen adlar: Pamuk, Kara...


b. Cins Adlar

Aynı cinsten olan varlıkların tümüne verilen addır.
  • Vücudun organ isimleri: el, kol, ayak, bacak… 
  • Akrabalık isimleri: amca, dayı, yeğen… 
  • Hayvan isimleri: kedi, köpek, at… 
  • Araç, eşya isimleri: araba, otobüs, telefon… 
  • İş, meslek isimleri: öğretmenlik, avukatlık… 
  • Kavramlar: düşünce, zeka, temenni 
Kısacası, kendi türünün tamamını karşılayan kelimelere cins adlar adı verilir. 
**** UYARI ****
Dünya, ay, güneş sözcükleri coğrafi anlamın dışında kullanılırsa cins isme dönüşür ve küçük harfle yazılır.
Dikkat edilmesi gereken bir başka husus var: O da kedinize vereceğiniz bir ismin özel olacağı. Mesela, “kedi” kelimesi cins bir isimdir. Ancak siz “Pamuk, çok güzel bir kedidir..” derseniz, orada geçen Pamuk kelimesi özel ismi karşılar.
Soru
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özel ad kullanılmıştır? 
A) Baharda sular coşkun akar. 
B) Rüya, bugün de okula gelmedi. 
C) Elinde bir deste gülle geldi. 
D) Kelebekler ahenkle dans ediyor. 
E) Köpekler, sokaklarda koşturuyordu

Çözüm: Cevap: B Çünkü Rüya, bir insandır ve Rüya’nın dünyada kendisine benzeyen bir başka benzeri yoktur. Ancak gül, çiçek olarak her yerde vardır. Kelebek kelimesi yine bir türün tamamını karşılar. Köpek de aynı şekilde.


2. Maddesine Göre Adlar

a. Somut ve Soyut Adlar

Somutluk, soyutluk konusunu birebir “sözcükte anlam konusundan hatırlamalısınız. Kısacası beş duyu organımızdan biriyle fark edebiliyorsak somuttur, edemiyorsak soyuttur. Bunlar aynı zamanda isim niteliği taşır. 

Örneğin, tahta kelimesi somut bir isimdir. Çünkü tahta, hem görülebilir hem de dokunulabilir bir varlıktır. 


Soyut adlara bakacak olursak madde olarak hiçbir varlığı bulunmayan ve sadece kavram olarak varlığı kabul edilen isimlerdir diyebiliriz.


Örneğin, “Nefret hissinin kişiye büyük bir zararı vardır.” cümlesindeki “nefret” kelimesi bir duygu olduğu için algılanamaz ve soyut bir isim olarak kabul edilir. 


Parlak bir fikrim var.” cümlesindeki parlak kelimesi de somut anlam taşımaz. Mecazi bir anlamı olduğu için soyutluk ön plandadır ve soyut bir isimdir. 

**** Uyarı ****
Bir isim her zaman soyut ya da her zaman soyut olacak diye bir şey yoktur. Cümleye göre somutluk ya da soyutluk kazanır.

“Dilindeki acılık, su içince geçti.” cümlesinde de “acı” somuttur. Çünkü tadılabilir.

“Sözlerin acının bir yansımasıdır.” cümlesinde ise “acı” kavramı soyut bir isme karşılık gelir.

3. Sayısına Göre Adlar

a. Tekil Adlar, Çoğul ve Topluluk Adları

Burada asıl ele alacağımız şey, bir isme -ler, -lar eki gelmiş mi, gelmemiş mi o olacaktır. 

➹Tekil isimler, -ler, lar eklerini almazlar ve bir varlığı karşılarlar. 


İnsan, düşünen bir varlıktır. 


Burada dikkat edilmesi gereken şudur: Bir kelime aynı anda Cins, tekil ya da çoğul olabilir. Örnekteki gibi “insan” kelimesi -ler, -lar ekini almadığı için kesinlikle tekildir. Aynı zamanda bir cins isimdir. O halde diyebiliriz ki “insan” kelimesi cins, tekil bir isimdir. Bizim için tekillikte önemli olan sayıdır. 


➹Çoğul isimler ise, -ler, -lar ekini alarak birden fazla olma anlamı taşırlar. 


Hayvanlar, düşünme yetisinden çoğu zaman yoksun hareket ederler. 


“Burada yer alan hayvanlar kelimesi birden fazla hayvanı temsil ettiği için çoğul isimdir. 

**** Uyarı ****
 -ler, -lar eki her zaman eklendiği isimlerin sayıca çokluğunu bildirmez, onlara değişik anlamlar da kazandırır. 
  • Aile anlamı: Ayşeler bize geldi. 
  • Soy sop: Türkler buralara da sahiptir. 
  • Abartma: Adamın dünyalar kadar malı vardı. 
  • Benzerlik: Şanlı tarihimiz Fatihlerle doludur. 
  • Saygı: Müdür Beyler henüz gelmedi. 
➚Topluluk isimleri ise görünüşte -ler, -lar eki almamış durumdadır ancak anlam olarak topluluğu temsil eder. Mesela, aile kelimesi anlam olarak birden fazla insanı içinde barındırdığı için görünüşte tekil olsa da anlam olarak çoğuldur. Sorusu da aynen bu şekilde gelir: “Aşağıdakilerden hangisinde topluluğu temsil eden bir kelime vardır?” 

Topluluk isimlerine örnek: millet, ordu, sürü, bölük, kurul… 


Topluluk isimleri ile ad aktarması hemen hemen aynı şeydir. 

Sınıf yarın pikniğe gidecek. (Sınıftakiler)


🔰 İsimlerde Yapı

** İsim Kökü
Sözcüğün parçalanamayan, anlamlı en küçük yapı biriminin tür olarak “isim” olması durumudur.


a. Basit İsimler

Basit isimler; hiçbir şekilde yapım eki alıp yeni bir kelime türetmemiş, başka bir sözcükle bir araya gelip birleşik sözcük oluşturmamış isimlerdir.

Çekim eki alabilirler. Bu onların basitliğini değiştirmez.

Odalar > Oda+lar > Oda sözcüğü sadece çekim eki almıştır. O halde bu sözcük yapısına göre basittir.Hastayı > Hasta+y+ı > Hasta sözcüğü sadece çekim eki almıştır. O halde bu sözcük yapısına göre basittir.

b. Türemiş İsimler

Yapım eki alan ve yeni bir anlam kazanan isimlere türemiş isimler denilir.

Giyim> Giy-im > Giy- fiilinin üzerine yapım eki gelerek isimleşmiş ve türemiş bir isim olmuştur.
Alemci > Alem+ci > Alem isminin üzerine -ci yapım eki gelerek yeni bir anlam türetmiştir ve türemiş bir isim olmuştur.

c. Birleşik İsimler

Birden çok sözcüğün bir araya gelerek yeni bir şeyi karşılaması sonucu ortaya çıkan isimlerdir.

Ata+türk > Atatürk > İki adet ismin bir araya gelerek yeni bir kelime ortaya çıkarması durumudur.
Gece+kondu > Gecekondu > İsim ve fiil, bir araya gelerek yeni bir kavramı karşılamıştır.
Bilgi+sayar > Bir isim ve bir fiil, bir araya gelerek yeni bir kavramı karşılamıştır.



🔰 İsim Tamlamaları

İsim tamlamaları, aynı zamanda bir tamlama öbeğidir. Tamlamalar, iki ögeden oluşur: Tamlayan, tamlanan. Tamlayan ve tamlanana ait ekler de bulunmaktadır: iyelik eki, ilgi eki.

Tamlayan Eki Nedir?
Bir ismin, diğerine bağlanmasını sağladığı için “ilgi hâli, ilgi eki” olarak da adlandırılır. Tamlayan eki olarak bilinir.

Çaydanlığın kulpu
Tamlayan    Tamlanan

Çaydanlık+ın kulpu                
                   İlgi eki
⧭ Tamlanan / İyelik Eki Nedir?

İyelik eki, sahiplik bildirir. Kelimenin neye, kime ait olduğunu bildirmek için kullanılır. Tamlananda kendine yer bulur. 
  • ·         Kitap+ım  > kitabım
  • ·         Kitap+ın > kitabın
  • ·         Kitap+ı > kitabı
  • ·         Kitap+ımız > kitabımız
  • ·         Kitap+ınız > kitabınız
  • ·         Kitap+ları > kitapları

Ünlü ile biten kelimelerde iyelik ekleri şöyle olabilir:
  • ·         Araba+m > arabam
  • ·         Araba+n > araban
  • ·         Araba+s+ı > arabası
  • ·         Araba+mız > arabamız
  • ·         Araba+nız > arabanız
  • ·         Araba+laro > arabaları

Görüldüğü gibi getirildiği ismin, kime veya kimlere ait olduğunu göstermeye yarar bir ektir.
**** UYARI ****
İyelik eki ile belirtme hâl eki birbirine karıştırılabilir. Bu iki ek aynı anda beraber de bulunabilir. Dikkat etmemiz gereken husus da şu:

Kitabı yolda düşürmüşsün.
Başına “onun” kelimesini getirelim> Onun kitabı yolda düşürmüşsün.  Olmadı! O halde buradaki -ı eki iyelik eki değil, belirtme hâl ekidir.
Eğer hem belirtme hem de iyelik eki kelime içerisinde varsa ne yapılmalı?

Telefonunu kaybetmiş. 
Onun telefonunu kaybetmiş)
  Telefon  +    u     +             n        +     u
 İsim Kök + iyelik + kaynaştırma + belirtme eki
İki ek üst üste ise belirtme eki en sonda yer alır. Tamlama içerisine dâhil olan ek iyelik olur, dışında kalan ek ise belirtme hâl eki olur.

Onun         telefonu /nu
Tamlayan Tamlanan

Tamlama Çeşitleri

Tamlama çeşitleri tartışmalara konu olan bir başlıktır. Elbette tüm tartışmaları bir kenara bırakıp tüm tamlama çeşitlerini yazacağız.

1. Belirtili İsim Tamlaması

Tamlayan ve tamlananın da kendilerine ait olan ekleri aldığı isim tamlaması türüdür.

Kuşların cıvıltıları sokakları dolduruyordu.
Yukarıda var olan altı çizili öbek, belirtili isim tamlaması grubudur.
   Kuşlar+ın cıvıltı+ları
      İlgi eki    İyelik eki
Tamlayan Tamlanan
         
➧ Tamlayan ile tamlanan arasına sıfat girebilir.
  • Ayça’nın saçma sözleri beni çileden çıkarıyordu.
Altı çizili grupta Ayça’nın sözleri kısmı belirtili isim tamlamasıdır. Bunu nereden anladık peki?

Ayça+n+ın sözler+i
Ayça ismi, -ın tamlayan ekini almıştır.
Sözler ismi ise -i iyelik ekini alarak tamlamayı kurmuştur. Sözler kime ait? Ayça’ya! Demek ki belirtili isim tamlaması ilgisi tam anlamıyla kurulmuştur.

Araya giren sıfat da sözler kelimesini nitelemektedir. Nasıl sözler? Saçma sözler. O halde soruda araya sıfat girmiş belirtili isim tamlaması sorulduğunda aklımıza gelecek olan örnek bellidir.

➧ Tamlayan ya da tamlanan zamir olabilir.
  • Onun telefonu ilgimi çok çekiyordu.
Yukarıdaki cümlede “onun telefonu” kısmı belirtili isim tamlamasıdır. 

Tamlayan > Onun
Tamlanan > telefonu

Onun kelimesi “zamir”dir. O, kişi zamiri üzerine ilgi eki getirilmiş ve telefon kelimesiyle bağlantı sağlanmıştır.

  • Sözlerinin çoğu sinirlerimi bozmak için yeterliydi.
Cümlede var olan “Sözlerinin çoğu” grubu belirtili isim tamlaması oluşturur.

Tamlayan > Sözlerinin
Tamlanan > çoğu

Çoğu kelimesi, belgisiz zamirdir. Çok kelimesi, iyelik eki alarak tamlananla bağlantı kurmuştur.

➧ Belirtili isim tamlamalarında tamlayan düşebilir. Bu tarz tamlamalara “tamlayanı düşmüş isim tamlaması” denilir.
  • Dün gece, evine hırsız girmiş.
Altı çizili sözcükte ev, birine aittir. Bu aitliği, başına “onun” getirerek kurabiliyorsak tamlayanı düşmüş demektir.

Onun evine > Tamlama kurulabildi. Demek ki yukarıdaki cümlede tamlayanı düşmüş bir isim tamlaması vardır.
**** UYARI **** Tamlayanı düşmüş isim tamlaması vardır denilmedikçe sorularda bu tarz yapıları görmeyeceğiz. Tamlayan eksik olduğundan ötürü tam bir tamlama kurulduğu söylenemez.
➧ -den eki de tamlayan ekinin yerine geçerek tamlama kurabilir.
Adamlardan biri mahallede olay çıkarmış.
Sağlamayı şöyle yapabiliriz:

Adamların biri mahallede olay çıkarmış.
Altı çizili sözcük olan sohbet kelimesi iyelik eki almıştır. Bu iyelik eki ile sohbetin birine ait olduğunu anlamaktayız. Kelimenin başına “onun” zamirini getirerek tamlama kurup kurmadığını öğreneceğiz.
Onun sohbetini çok sevmiştim. 

➧ Tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir.
Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan, cümlenin farklı yerlerinde olabilir.

  • Sesi pek çıkmıyordu bu saatlerde çocuğun.
Bu tarz cümlelerde iyelik eki ve ilgi ekini tam tanıyor olabilmemiz gereklidir.
Tamlayan > çocuğun > çocuk + un
Tamlanan > sesi > ses + i 

  • Kırılmıştı işte bir kere kalbi geminin.
Tamlayan > geminin > gemi + n + in
Tamlanan > kalbi > kalp + i

➧ Belirtili isim tamlamalarında birden çok tamlayan, bir tamlanana bağlanabilir ya da birden çok tamlanan, bir tamlayana bağlanabilir.

  • Adamın evi, arabası, parası yanıp kül olmuştu.
Tamlayan > Adamın > Adam + ın
Tamlanan > evi > ev + i
Tamlanan > arabası > araba + s + ı
Tamlanan > parası > para + s + ı

  • Sokakların, caddelerin, mahallenin dili olmuştu resmen.
Tamlayan > Sokakların > sokaklar + ın
Tamlayan > caddelerin > caddeler + in
Tamlayan > mahallenin > mahalle + n + in
Tamlanan > dili > dil + i


2. Belirtisiz İsim Tamlaması

Tamlayanının ilgi ekini almadığı, tamlananın ise iyelik ekini aldığı tamlama çeşididir.
  • Yaz güneşi içimi eritiyor.
Tamlayan > Yaz
Tamlanan > güneşi
Örnekte de görüldüğü gibi tamlayan ilgi eki almaz ancak tamlanan iyelik ekini almaya devam eder.

  • Merdiven altında üretim yapılıyor.
Tamlayan > Merdiven
Tamlanan
UYARI! Zincirleme isim tamlamalarında araya sıfat girme durumunda direkt iki farklı tamlamanın bir arada olmasına dikkat edin.
İstanbul’un serin denizlerine daldım.
Bu, araya sıfat girmiş belirtili isim tamlamasıdır. Zincirleme isim tamlaması değildir.
➧Belirtisiz isim tamlaması, bir ismin sıfatı olarak kullanılabilir.
  • Kül rengi masayı çok sevmişti.
Cümlede altı çizili olan grup belirtisiz isim tamlamasıdır. Kül, tamlayan; rengi ise tamlanandır. Bu grup, masa sözcüğünün sıfatı olmuştur. Nasıl masa? Kül rengi masa!

➧Belirtisiz isim tamlamaları önüne sıfat alabilir.
  • Pili hiç bitmeyen cep telefonu istiyordu.
Tamlayan > Cep
Tamlanan > telefonu
Sıfat > pili hiç bitmeyen

  • Yolda eskimiş çocuk hırkası bulmuştu.
Tamlayan > Çocuk
Tamlanan > hırkası
Sıfat > eskimiş
UYARI!Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına sıfat giremez!Devlet eski bakanı > yanlışEski devlet bakanı > doğru

➧ Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan, tamlananın türünü bildirebilir.

  • Elektrik sobasını ve kömür sobasını dün çaldırdık.

➧ Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan, tamlananın sebebini bildirebilir.

  • Sel felaketini yeni atlattık.
  • Deprem korkusu içimizi sardı.
  • Kar baskını yedik resmen.

➧ Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan, tamlananın nerede yetiştiğini bildirebilir.

  • Diyarbakır karpuzu da çok güzel geldi şu an.

➧ Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan, neyden yapıldığını bildirir.

  • Gelirken marketten gül reçeli almayı unutma!


3. 
Zincirleme İsim Tamlaması

Aslında bir tamlayan ve tamlananın içinde başka bir isim tamlamasının daha olması durumudur.
Bilgisayar kolunun düğmeleri parçalanmış.

Birinci tamlama > Tamlayan > Bilgisayar
                               Tamlanan > kolu
İkinci tamlama > Tamlayan > Kolunun
                               Tamlanan > düğmeleri

Görüldüğü gibi birinci tamlama olan “bilgisayar kolu”na ilgi eki getirilerek üçüncü bir isme bağlanmış ve zincirleme isim tamlaması oluşturulmuştur.
UYARI!
Zincirleme isim tamlamalarında araya sıfat girme durumunda direkt iki farklı tamlamanın bir arada olmasına dikkat edin.
İstanbul’un serin denizlerine daldım.
Bu, araya sıfat girmiş belirtili isim tamlamasıdır. Zincirleme isim tamlaması değildir. Çünkü serin, deniz kelimesinin niteliğini bildirmektedir.


PDF içeriğimizde önce isim ve fiil farkını öğreneceksiniz. Ardından isimlerin maddesine göre, verilişine göre vb. türlerini öğrenip yapıyı ve tamlamaları da detaylıca halledeceksiniz.
İyi çalışmalar.
PDF, internet hızınıza göre geç yüklenebilir. 

İçeriklerimiz, pdf anlatımlar dahil, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nca korunmaktadır. Telif haklarının herhangi bir şekilde ihlali, başka yerlerde isimsiz yayımlanması, çeşitli kitap kaynaklarında izinsiz yer alması, içeriğin izinsiz kopyalanıp başka bir isimle tanıtılması vb. ile yapan kişi, kişiler veyahut kurumlar hakkında gerekli işlemler başlatılacaktır.
Türkçe ve Edebiyat yönetimi.