facebook groups   google play

İsim, İsim Tamlaması Nedir ve Özellikleri Nelerdir? - PDF

Türkçedeki temel konulardan biri olan "Sözcük Türleri" konusunun en önemli bölümü "isimler"e aittir. İsimler konusu; kendi içerisinde isim tamlamasını, isimlerde yapıyı barındırır. Sözcükte Anlam konusunun da geneli isimler odaklıdır.

Konunun en altından PDF formatlı hâlini indirip yazıcıdan çıkarabilirsiniz.

İsim Nedir?

Doğada bulunan her varlık, bir ad ile anılır. Türkçede, üniversite düzeyi hariç, fiil dışındaki tüm kelimeler isim soylu olarak kabul edilir. Önemli olan da isim ve fiil farkını yakalayabilmektir. 

İsim ve fiil farkı nasıl anlaşılır?

Bir kelime, isimken fiile dönüşebilir. Ancak bizim için esas unsur, köklerde hangisinin isim hangisinin fiil olduğunu anlayabilmektir. 

Fiiller; bir iş, oluş, hareket bildiren kelimelerdir. İsimler ise hareket bildirmezler. Bunların haricinde isimler -mek, -mak eklerini alamazken fiiller bu ekleri alabilir. Aralarındaki temel farklardan biri de budur.


Örnek:
Seni dün gece sabaha kadar aradım.
Aradım sözcüğünün köküne bakalım hemen:
Ara-mak > kabul etti. O halde ara- kelimesi bir fiildir. 

Sana da bir pay ayırdım kahvaltıda.
Pay sözcüğüne uygulamayı yapalım:
Pay+mak > kabul etmedi. O halde pay kelimesi bir isimdir.
Ortak köklü kelimelere dikkat edilmesi gerekmektedir. Cümledeki anlamına göre fiil ya da isim olabilir.
Örnek:
Bu, izlediğim en iyi yarıştı.
Arkadaşın gerçekten çok güzel yarıştı.

-mek, -mak mastar eki bu her iki kelimeye de gelebilir. Ancak önemli olan cümledeki anlamını fark etmektir.


Birinci cümledeki yarış kelimesi, cümledeki anlamına göre isimdir. İkinci cümledeki yarış kelimesi ise cümledeki anlamına göre fiildir. 
****UYARI****
Cümle içerisinde -mek, -mak mastar ekini görmeniz, onun artık isimleştiği anlamına gelir. -mek, -mak mastar ekini sizin sonradan getirmeniz gerekir. Kelimenin kökü sorulmamışsa eğer cümlede -mak ekini görüyorsanız o kelime artık isimdir. 

Bu durumu göstermek çok zordur.
                      İsim

Bize zor olanı gösterdi.
                           Fiil
Soru
Aşağıdakilerden hangisinde altı çizili sözcüğün kökü isimdir?
A)İçindeki korkuyu bir türlü atamıyordu, uyuyamıyordu.
B)Solgun bir gül oluyor dokununca, dizesi kimi hatırlatır?
C)Dağ havasıyla daha bir gençleşmiş, güzelleşmişti.
D)Soğuk suların aktığı yüksekçe bir dağ köyüydü burası.
E)Çocuğun çağrısına kulak veren anne telaşla ayağa kalktı.

Çözüm:

Korkuyu > Kork-u+y+u > Kelime kökü üzerine -mek getirelim: Korkmak! O halde kökü fiildir.
Solgun > Sol-gun > Kökü üzerine -mek getirelim: Solmak! O halde kökü fiildir.
Gençleşmiş > Genç+leş-miş > Kökü üzerine -mek getirelim: Gençmek! Olmadı. O halde kökü isimdir.
Soğuk > Soğu-k > Kökü üzerine -mek getirelim: Soğumak! O halde kökü fiildir.
Çağrısına > Çağır-ı+s+ı+n+a > Kökü üzerine -mek getirelim: Çağırmak! O halde kökü fiildir.

İsimler - Adlar
Günlük hayatta karşımıza çıkan birçok nesneyi anabilmek için sembolleştirme yaparız. İşte bu sembollere ad, isim denir. Örneğin bilgisayar sözcüğü, aklımızda hemen ait olduğu nesneyi canlandırır.  Nesnelerin dışında bir de madde olarak varlığı bulunmayan kavramlar vardır ki bunların da dildeki  karşılıkları yine isimlerdir: aşk, huzur vb.  

İsimler, kendi içerisinde 3 ana başlık altında işleniyor:  

Varlıklara Verilişine Göre: 
➧➧Özel Adlar 
➧➧Cins Adlar 
Varlıkların Maddesine Göre: 
➧➧Somut Adlar 
➧➧Soyut Adlar 
Varlıkların Sayısına Göre:
➧➧Tekil Adlar 
➧➧Çoğul Adlar 
➧➧Topluluk Adları



Varlıklara Verilişine Göre Adlar
Özel Adlar
Tüm dünyada kendi türünde sadece bir adet olması bakımından verilen adlardır. Kısacası eşi benzeri olmayan varlıklara verilen adlardır. 

  • İnsan isimleri: Ali, Mehmet, Ayşe vs. özel adlardır. Çünkü bu isimlere sahip kişiler tüm dünyada sadece bir adettir. 
  • Kurum adları: Milli Eğitim Bakanlığı, Karacadağ Dershanesi... 
  • Dil adları: Fransızca, Farsça, Türkçe...  
  • Yer adları: Diyarbakır, Adana, Çakırköy... 
  • Ülke adları: Kıbrıs, Türkiye, İngiltere...  
  • Kitap, dergi adları: Aşkı Memnu, Sözde Kızlar, Hürriyet...  
  • Din ve mezhep adları: Hristiyanlık, Musevilik, İslamiyet...  
  • Hayvanlara verilen adlar: Pamuk, Kara...

Cins Adlar

Aynı cinsten olan varlıkların tümüne verilen addır. 
  • Vücudun organ isimleri: el, kol, ayak, bacak… 
  • Akrabalık isimleri: amca, dayı, yeğen… 
  • Hayvan isimleri: kedi, köpek, at… 
  • Araç, eşya isimleri: araba, otobüs, telefon… 
  • İş, meslek isimleri: öğretmenlik, avukatlık… 
  • Kavramlar: düşünce, zeka, temenni 
Kısacası, kendi türünün tamamını karşılayan kelimelere cins adlar adı verilir. 
**** UYARI ****
Dünya, ay, güneş sözcükleri coğrafi anlamın dışında kullanılırsa cins isme dönüşür ve küçük harfle yazılır.
Dikkat edilmesi gereken bir başka husus var: O da kedinize vereceğiniz bir ismin özel olacağı. Mesela, “kedi” kelimesi cins bir isimdir. Ancak siz “Pamuk, çok güzel bir kedidir..” derseniz, orada geçen Pamuk kelimesi özel ismi karşılar.
Soru
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özel ad kullanılmıştır? 
A) Baharda sular coşkun akar. 
B) Rüya, bugün de okula gelmedi. 
C) Elinde bir deste gülle geldi. 
D) Kelebekler ahenkle dans ediyor. 
E) Köpekler, sokaklarda koşturuyordu

Çözüm: Cevap: B Çünkü Rüya, bir insandır ve Rüya’nın dünyada kendisine benzeyen bir başka benzeri yoktur. Ancak gül, çiçek olarak her yerde vardır. Kelebek kelimesi yine bir türün tamamını karşılar. Köpek de aynı şekilde.


Somut ve Soyut Adlar
Somutluk, soyutluk konusunu birebir “cümlede anlam konusundan hatırlamalısınız. Kısacası beş duyu organımızdan biriyle fark edebiliyorsak somuttur, edemiyorsak soyuttur. Bunlar aynı zamanda isim niteliği taşır. 

Örneğin, tahta kelimesi somut bir isimdir. Çünkü tahta, hem görülebilir hem de dokunulabilir bir varlıktır. 


Soyut adlara bakacak olursak madde olarak hiçbir varlığı bulunmayan ve sadece kavram olarak varlığı kabul edilen isimlerdir diyebiliriz.


Örneğin, “Nefret hissinin kişiye büyük bir zararı vardır.” cümlesindeki “nefret” kelimesi bir duygu olduğu için algılanamaz ve soyut bir isim olarak kabul edilir. 


Parlak bir fikrim var.” cümlesindeki parlak kelimesi de somut anlam taşımaz. Mecazi bir anlamı olduğu için soyutluk ön plandadır ve soyut bir isimdir. 

**** Uyarı ****
Bir isim her zaman soyut ya da her zaman soyut olacak diye bir şey yoktur. Cümleye göre somutluk ya da soyutluk kazanır.

“Dilindeki acılık, su içince geçti.” cümlesinde de “acı” somuttur. Çünkü tadılabilir.

“Sözlerin canımı acıtıyor.” cümlesinde ise “acı” kavramı soyut bir isme karşılık gelir.

Tekil Adlar, Çoğul ve Topluluk Adları
Burada asıl ele alacağımız şey, bir isme -ler, -lar eki gelmiş mi, gelmemiş mi o olacaktır. 

➹Tekil isimler, -ler, lar eklerini almazlar ve bir varlığı karşılarlar. 


İnsan, düşünen bir varlıktır. 


Burada dikkat edilmesi gereken şudur: Bir kelime aynı anda Cins, tekil ya da çoğul olabilir. Örnekteki gibi “insan” kelimesi -ler, -lar ekini almadığı için kesinlikle tekildir. Aynı zamanda bir cins isimdir. O halde diyebiliriz ki “insan” kelimesi cins, tekil bir isimdir. Bizim için tekillikte önemli olan sayıdır. 


➹Çoğul isimler ise, -ler, -lar ekini alarak birden fazla olma anlamı taşırlar. 


Hayvanlar, düşünme yetisinden çoğu zaman yoksun hareket ederler. 


“Burada yer alan hayvanlar kelimesi birden fazla hayvanı temsil ettiği için çoğul isimdir. 

**** Uyarı ****
 -ler, -lar eki her zaman eklendiği isimlerin sayıca çokluğunu bildirmez, onlara değişik anlamlar da kazandırır. 
  • Aile anlamı: Ayşeler bize geldi. 
  • Soy sop: Türkler buralara da sahiptir. 
  • Abartma: Adamın dünyalar kadar malı vardı. 
  • Benzerlik: Şanlı tarihimiz Fatihlerle doludur. 
  • Saygı: Müdür Beyler henüz gelmedi. 
➚Topluluk isimleri ise görünüşte -ler, -lar eki almamış durumdadır ancak anlam olarak topluluğu temsil eder. Mesela, aile kelimesi anlam olarak birden fazla insanı içinde barındırdığı için görünüşte tekil olsa da anlam olarak çoğuldur. Sorusu da aynen bu şekilde gelir: “Aşağıdakilerden hangisinde topluluğu temsil eden bir kelime vardır?” 

Topluluk isimlerine örnek: millet, ordu, sürü, bölük, kurul… 


Topluluk isimleri ile ad aktarması hemen hemen aynı şeydir. 

Sınıf yarın pikniğe gidecek. (Sınıftakiler)

İsimlerde Yapı
İsim Kökü
Sözcüğün parçalanamayan, anlamlı en küçük yapı biriminin tür olarak “isim” olması durumudur.

Basit İsimler
Basit isimler; hiçbir şekilde yapım eki alıp yeni bir kelime türetmemiş, başka bir sözcükle bir araya gelip birleşik sözcük oluşturmamış isimlerdir.

Çekim eki alabilirler. Bu onların basitliğini değiştirmez.

Odalar > Oda+lar > Oda sözcüğü sadece çekim eki almıştır. O halde bu sözcük yapısına göre basittir.Hastayı > Hasta+y+ı > Hasta sözcüğü sadece çekim eki almıştır. O halde bu sözcük yapısına göre basittir.

Türemiş İsimler

Yapım eki alan ve yeni bir anlam kazanan isimlere türemiş isimler denilir.

Giyim> Giy-im > Giy- fiilinin üzerine yapım eki gelerek isimleşmiş ve türemiş bir isim olmuştur.
Alemci > Alem+ci > Alem isminin üzerine -ci yapım eki gelerek yeni bir anlam türetmiştir ve türemiş bir isim olmuştur.

Birleşik İsimler
Birden çok sözcüğün bir araya gelerek yeni bir şeyi karşılaması sonucu ortaya çıkan isimlerdir.

Ata+türk > Atatürk > İki adet ismin bir araya gelerek yeni bir kelime ortaya çıkarması durumudur.
Gece+kondu > Gecekondu > İsim ve fiil, bir araya gelerek yeni bir kavramı karşılamıştır.
Bilgi+sayar > Bir isim ve bir fiil, bir araya gelerek yeni bir kavramı karşılamıştır.




İsim Tamlamaları

İsim tamlamaları, aynı zamanda bir tamlama öbeğidir. Tamlamalar, iki ögeden oluşur: Tamlayan, tamlanan. Tamlayan ve tamlanana ait ekler de bulunmaktadır: iyelik eki, ilgi eki.

Tamlayan Eki Nedir?
Bir ismin, diğerine bağlanmasını sağladığı için “ilgi hâli, ilgi eki” olarak da adlandırılır. Tamlayan eki olarak bilinir.

Çaydanlığın kulpu
Tamlayan    Tamlanan

Çaydanlık+ın kulpu                
                   İlgi eki


⧭ Tamlanan / İyelik Eki Nedir?

İyelik eki, sahiplik bildirir. Kelimenin neye, kime ait olduğunu bildirmek için kullanılır. Tamlananda kendine yer bulur. 
  • ·         Kitap+ım  > kitabım
  • ·         Kitap+ın > kitabın
  • ·         Kitap+ı > kitabı
  • ·         Kitap+ımız > kitabımız
  • ·         Kitap+ınız > kitabınız
  • ·         Kitap+ları > kitapları

Ünlü ile biten kelimelerde iyelik ekleri şöyle olabilir:
  • ·         Araba+m > arabam
  • ·         Araba+n > araban
  • ·         Araba+s+ı > arabası
  • ·         Araba+mız > arabamız
  • ·         Araba+nız > arabanız
  • ·         Araba+laro > arabaları

Görüldüğü gibi getirildiği ismin, kime veya kimlere ait olduğunu göstermeye yarar bir ektir.
**** UYARI ****
İyelik eki ile belirtme hâl eki birbirine karıştırılabilir. Bu iki ek aynı anda beraber de bulunabilir. Dikkat etmemiz gereken husus da şu:

 Kitabı yolda düşürmüşsün.
Başına “onun” kelimesini getirelim> Onun kitabı yolda düşürmüşsün.  Olmadı! O halde buradaki -ı eki iyelik eki değil, belirtme hâl ekidir.
Eğer hem belirtme hem de iyelik eki kelime içerisinde varsa ne yapılmalı?

  Telefonunu kaybetmiş.
(Onun telefonunu kaybetmiş)
  Telefon  +    u     +             n        +     u
 İsim Kök + iyelik + kaynaştırma + belirtme eki
İki ek üst üste ise belirtme eki en sonda yer alır. Tamlama içerisine dâhil olan ek iyelik olur, dışında kalan ek ise belirtme hâl eki olur.

Onun         telefonu /nu
Tamlayan Tamlanan

Tamlama Çeşitleri
Tamlama çeşitleri tartışmalara konu olan bir başlıktır. Elbette tüm tartışmaları bir kenara bırakıp tüm tamlama çeşitlerini yazacağız.
Belirtili İsim Tamlaması
Tamlayan ve tamlananın da kendilerine ait olan ekleri aldığı isim tamlaması türüdür.

Kuşların cıvıltıları sokakları dolduruyordu.
Yukarıda var olan altı çizili öbek, belirtili isim tamlaması grubudur.
   Kuşlar+ın cıvıltı+ları
      İlgi eki    İyelik eki
Tamlayan Tamlanan
         
➧ Tamlayan ile tamlanan arasına sıfat girebilir.
Ayça’nın saçma sözleri beni çileden çıkarıyordu.
Altı çizili grupta Ayça’nın sözleri kısmı belirtili isim tamlamasıdır. Bunu nereden anladık peki?
Ayça+n+ın sözler+i
Ayça ismi, -ın tamlayan ekini almıştır.
Sözler ismi ise -i iyelik ekini alarak tamlamayı kurmuştur. Sözler kime ait? Ayça’ya! Demek ki belirtili isim tamlaması ilgisi tam anlamıyla kurulmuştur.
Araya giren sıfat da sözler kelimesini nitelemektedir. Nasıl sözler? Saçma sözler. O halde soruda araya sıfat girmiş belirtili isim tamlaması sorulduğunda aklımıza gelecek olan örnek bellidir.

➧ Tamlayan ya da tamlanan zamir olabilir.
Onun telefonu ilgimi çok çekiyordu.
Yukarıdaki cümlede “onun telefonu” kısmı belirtili isim tamlamasıdır.
Tamlayan > Onun
Tamlanan > telefonu
Onun kelimesi “zamir”dir. O, kişi zamiri üzerine ilgi eki getirilmiş ve telefon kelimesiyle bağlantı sağlanmıştır.

Sözlerinin çoğu sinirlerimi bozmak için yeterliydi.
Cümlede var olan “Sözlerinin çoğu” grubu belirtili isim tamlaması oluşturur.
Tamlayan > Sözlerinin
Tamlanan > çoğu
Çoğu kelimesi, belgisiz zamirdir. Çok kelimesi, iyelik eki alarak tamlananla bağlantı kurmuştur.

Belirtili isim tamlamalarında tamlayan düşebilir. Bu tarz tamlamalara “tamlayanı düşmüş isim tamlaması” denilir.
Dün gece, evine hırsız girmiş.
Altı çizili sözcükte ev, birine aittir. Bu aitliği, başına “onun” getirerek kurabiliyorsak tamlayanı düşmüş demektir.
Onun evine > Tamlama kurulabildi. Demek ki yukarıdaki cümlede tamlayanı düşmüş bir isim tamlaması vardır.

➧ -den eki de tamlayan ekinin yerine geçerek tamlama kurabilir.
Adamlardan biri mahallede olay çıkarmış.
Sağlamayı şöyle yapabiliriz:

Adamların biri mahallede olay çıkarmış.
Altı çizili sözcük olan sohbet kelimesi iyelik eki almıştır. Bu iyelik eki ile sohbetin birine ait olduğunu anlamaktayız. Kelimenin başına “onun” zamirini getirerek tamlama kurup kurmadığını öğreneceğiz.
Onun sohbetini çok sevmiştim. 
**** UYARI **** Tamlayanı düşmüş isim tamlaması vardır denilmedikçe sorularda bu tarz yapıları görmeyeceğiz. Tamlayan eksik olduğundan ötürü tam bir tamlama kurulduğu söylenemez.

➧ Tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir.
Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan, cümlenin farklı yerlerinde olabilir.

Sesi pek çıkmıyordu bu saatlerde çocuğun.
Bu tarz cümlelerde iyelik eki ve ilgi ekini tam tanıyor olabilmemiz gereklidir.
Tamlayan > çocuğun > çocuk + un
Tamlanan > sesi > ses + i 

Kırılmıştı işte bir kere kalbi geminin.
Tamlayan > geminin > gemi + n + in
Tamlanan > kalbi > kalp + i


➧ Belirtili isim tamlamalarında birden çok tamlayan, bir tamlanana bağlanabilir ya da birden çok tamlanan, bir tamlayana bağlanabilir.
Adamın evi, arabası, parası yanıp kül olmuştu.
Tamlayan > Adamın > Adam + ın
Tamlanan > evi > ev + i
Tamlanan > arabası > araba + s + ı
Tamlanan > parası > para + s + ı

Sokakların, caddelerin, mahallenin dili olmuştu resmen.
Tamlayan > Sokakların > sokaklar + ın
Tamlayan > caddelerin > caddeler + in
Tamlayan > mahallenin > mahalle + n + in
Tamlanan > dili > dil + i

PDF içeriğimizde önce isim ve fiil farkını öğreneceksiniz. Ardından isimlerin maddesine göre, verilişine göre vb. türlerini öğrenip yapıyı ve tamlamaları da detaylıca halledeceksiniz.
İyi çalışmalar.
PDF, internet hızınıza göre geç yüklenebilir. 

İçeriklerimiz, pdf anlatımlar dahil, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nca korunmaktadır. Telif haklarının herhangi bir şekilde ihlali, başka yerlerde isimsiz yayımlanması, çeşitli kitap kaynaklarında izinsiz yer alması, içeriğin izinsiz kopyalanıp başka bir isimle tanıtılması vb. ile yapan kişi, kişiler veyahut kurumlar hakkında gerekli işlemler başlatılacaktır.
Türkçe ve Edebiyat yönetimi.