UYARI: Facebook ve Instagram üzerinden gelenler, PDF'leri indirebilmek için sağ üstteki "üç nokta"ya basarak "tarayıcıda aç" (chrome, safari vb.) tuşuna tıklamalıdır. Facebook veya Instagram tarayıcısından Google Drive indirme yapmamaktadır.

Cümlenin Ögeleri | PDF & Video Konu Anlatımı



Dikkat Edilmesi Gerekenler

Cümlenin ögeleri konusu baştan başa dikkat isteyen bir konudur. Bu nedenle birkaç hususa dikkat çekmek istiyoruz. Cümlenin ögeleri soruları çözülürken şunlara dikkat edilmelidir:
  1. Daima önce temel ögeler, ardından yardımcı ögeler bulunmalıdır. Yüklemden sonra özne, özneden sonra diğer ögelere geçilmelidir. Bunun söylenmesinin temel nedeni, öznenin belirtisiz nesne ile ortak “ne” sorusuna sahip olmasıdır. Özne bulunmadan asla diğer ögeler bulunmamalıdır.
  2. Cümlenin ögelerinde en temel sorun yüklem dışında fiilimsiye soru sorulmasıdır. Eğer fiilimsiye soru soracak olursanız size cevap verecektir. Bu hataya düşmeyin. Sorular sadece ve sadece yükleme sorulmalıdır.

    O gece gördüğüm adamı, dün başka bir evin bahçesinde yakalamışlar.

    Bu cümlede yakalamışlar sözcüğü yüklemdir. O gece ifadesini birçok kişi, zarf tümleci alabilir. Ancak bu hata olacaktır. O gece ifadesi, “gördüğüm” fiilimsisinin bir ögesidir. Fiilimsiler yan cümle oluşturduğu için sorunuza cevap verecektir. Oysa soruların hepsini yükleme sorduğumuzda şöyle bir sıralama oluşur:

    Yakalamışlar > yüklem
    Onlar > gizli özne
    O gece gördüğüm adamı > belirtili nesne
    Dün > zarf tümleci
    Başka bir evin bahçesinde > dolaylı tümleç
  3. İsim tamlamaları, sıfat tamlamaları, ikilemeler parçalanamaz. Bu kelime grupları tek bir öge alınır.

     Hiçbir zaman adını bir daha anmayacağım bu lanetli şehirden sessiz sessiz ayrılıyorum.

    Bu örnek cümlenin yüklemi, “ayrılıyorum” sözcüğüdür. “Hiçbir zaman adını bir daha anmayacağım bu lanetli şehir” bir sıfat tamlamasıdır. Bu nedenle bir bütün olarak alınır ve parçalanamaz. Bu nedenle dolaylı tümleç görevi üstlenir.
  4. Deyimler, birleşik fiiller parçalanamaz.

     Tüm eşyalarını kaybettiği için aklı çıktı.

    Bu örnek cümlede “aklı çıkmak” bir deyimdir. Bu nedenle parçalanamaz. Neyi çıktı gibisinden bir soru sorarak “aklı” ifadesini nesne alırsanız hata yapmış olursunuz.

     Bu yaptıklarını hoş göremiyorum.
    Bu cümlede “hoş görmek” bir bütün olarak alınır. Bundan dolayı parçalanamaz.

🔰 TEMEL ÖGELER

1. YÜKLEM

  • İşin sonuçlandığını, sonuçlanacağını bildiren; asıl mesajın yer aldığı bölümdür.
  • Cümlede yüklem sayısı kadar yargı bulunur.
  • Yüklem, cümlenin sonunda ya da başında, ortasında bulunabilir.
ÖRNEKLER
  • Beni uğurla karanlığından bu gece.
  • Duvarlarında şarkı sözleri yazan şehri unutuyorum.
  • Aklımda saklanan onca şey, kibirli bir yalnızlığın insanı kederlere terk eden basit bir uğultusudur.
  • Hiçbir zaman terk edemedim kalbimin kenarındaki hüznü.

2. ÖZNE

Yüklemin bildirdiği işi yapan ögedir. Canlı veya cansız bir varlık veya kavram olabilir. 
Yükleme sorulan “ne, neler, kim, kimler” sorularına cevap verir.

ÖRNEKLER 
  • Toparladım ben bütün eşyaları, izi kalmasın diye.
    Toparladım > yüklem
    Toparlayan kim > ben > özne
  • Bir araba insandan dayak yemiş gibi bir hal var üzerimde
    Var > yüklem
    Var olan ne? > Bir araba insandan dayak yemiş gibi bir hal.
Özne, kendi içerisinde dört başlıkta incelenir:
  1. Açık özne
  2. Gizli özne
  3. Sözde özne
  4. Örtülü özne

2.a. Açık Özne

İşi yapanın bilindiği ve cümlede var olan öznedir.

ÖRNEKLER
  • Ben, o geçmişin misafiriyim.
    Yüklem > O geçmişin misafiriyim.
    A. Özne > Ben
  • Bakarlar çocuklar, firari mahkûm gibi.
    Yüklem > Bakarlar
    A. Özne > Çocuklar
  • Topu eline aldığı gibi ardına bakmadan kaçan zavallı çocuk, engelleri görmediği için düştü.
    Yüklem > düştü
    A. Özne > Topu eline aldığı gibi ardına bakmadan kaçan zavallı çocuk

2.b. Gizli Özne

İşi yapanın bilindiği ancak cümlede var olmayan öznedir.

ÖRNEKLER
  • Dokunmayın bana bu sessizliği hüküm sürdüğü gecede.
Bu cümlede “dokunmayın” yüklemdir. “Kim dokunmasın?” sorusuna “siz” kelimesi cevap verir. İşi yapacak olanı buldurur. “Siz” kelimesi cümlede yer almadığı için “gizli özne” olarak adlandırılır.
Dikkat: Gizli özne, öge sıralamasında öge sayısına dâhil edilmez. Şıklarda açıkça gösterilemez.

2.c. Sözde Özne

Edilgen cümlelerin öznesidir. Bu tarz cümlelerde işi yapan bilinmez. Bu nedenle işten etkilenen ögeye yani nesneye, özne görevi verilir. Bu yüzden “sözde” özne adı verilir.

ÖRNEKLER

  • Bu devirde şairler, böyle yangınlı şiirler söyler.
    Yüklem > söyler
    A. Özne > şairler
    B'li N > böyle yangınlı şiirler

Bu cümle, etken fiilin ve açık öznenin yer aldığı cümledir. Cümlede yer alan nesne, edilgen bir yüklemde özne görevi üstlenecektir.

  • Bu devirde böyle yangınlı şiirler söylenir.
    Yüklem > söylenir
    S. Özne > böyle yangınlı şiirler

Örnek olan cümle, burada edilgen bir hâle getirildi. Dikkat edilirse bir önceki cümlede “nesne” görevi üstlenen “böyle yangınlı şiirler”, bu cümle-de “özne” görevi üstlendi. Ancak “böyle yangınlı şiirler” kendi kendine söylenemeyeceği için bu özneye, “sözde özne” adı verilir.

  • Gidenlerin ardından “güle güle” denir.
    Yüklem > denir
    S. Özne > "Güle güle"

Bu örnek cümlede yüklem, “denir” sözcüğüdür. “Denen ne?” sorusuna cevap veren “güle güle” ifadesi de özne görevindedir. Ancak “güle güle” ifadesi kendi kendine söylenemeyeceğinden onu söyleyecek birisi lazımdır. Ancak cümlede işi yapanı tespit edemediğimiz için bu özne, “sözde özne” görevi üstlenir.


2.d. Örtülü Özne

Edilgen cümlelerde ortaya çıkan, işi yapanın sezdirildiği ancak bunun tam olarak cevap görevi üstlenemediği öznelerdir. “-ce, -ca eki ve tarafından sözcüğü” ile beraber bulunur.

ÖRNEKLER

  • Bu şarkılar senin tarafından söylendi.
Yüklem > söylendi
S. Özne > Bu şarkılar
Ö. Özne > senin tarafından

Öncelikle bilinmesi gereken, bir cümlede iki özne bulunamaz. Bu nedenle örtülü öznenin soruları özel soru tipi grubundadır. Şarkıları söyleyen kişinin “sen” olduğunu bu cümleden anlıyoruz. Ancak “söyleyen kim?” soru-sunu sorduğumuz zaman “senin tarafından” ifadesi tam anlamıyla cevap vermemizi engellemektedir. Bu nedenle “örtülü özne” görevi kazanır.
Dikkat: Örtülü özne, özel sorularda istenen bir özne çeşididir. Öge sıralaması sorularında genellikle “zarf tümleci” grubuna alınır.

🔰 YARDIMCI ÖGELER

1. NESNE

Yüklemin bildirdiği işten etkilenen varlığa cümlenin ögelerinde nesne denir. Nesne geçişli fiillerin olduğu cümlelerde yer alır.
Nesne, iki tür olarak karşımıza çıkar.

a. BELİRTİLİ NESNE

Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögenin “belirtme durum eki” almış hâlidir. Yükleme sorulan “neyi, kimi; neleri, kimleri, nereyi” sorularına cevap verir.

  • Zihnimden geçen anıları sayıklar bu yalılar.
    Sayıklayan ne > Bu yalılar (özne)
    Bu yalılar neyi sayıklar > Zihnimden geçen anıları (belirtili nesne)

ÖRNEKLER
  1. Yüzyıllardır kovalar sevgiliyi hasretim.
  2. Köroğlu, kır atını şahlandırdı.
  3. Gurbette duyduğum sonu gelmez hüzünleri andım birer birer.
  4. Her doğan günün bir dert olduğunu insan bu yaşa gelince anlarmış.
  5. Bu hikâyenin içeriği, kahramanın gönlünce kafa dağıtabileceğini güzelce yansıtmış okuyucuya.
  6. Bir daha kapaklarını incelemeyeceği hikâye kitaplarının insana hüzün veren tahıl kokulu sayfalarını karıştırdığı anları hatırlamayacağını fark etti zavallı kentin buruk insanı.
  7. İki sütun üzerine ince ince kazınmış olan bu duygulu satırları sabahları okurdu.
  • Yüzyıllardır kovalar sevgiliyi hasretim.
    Yüklem: kovalar
    Özne: hasretim
    B'li Nesne: sevgiliyi
  • Köroğlu, kır atını şahlandırdı.
    Yüklem: şahlandırdı
    Özne: Köroğlu
    B'li Nesne: kır atını
  • Gurbette duyduğum sonu gelmez hüzünleri andım birer birer.
    Yüklem: andım
    Özne: ben (gizli)
    B'li Nesne: Gurbette duyduğum sonu gelmez hüzünleri
  • Her doğan günün bir dert olduğunu insan bu yaşa gelince anlarmış.
    Yüklem: anlarmış
    Özne: insan
    B'li Nesne: Her doğan günün bir dert olduğunu
  • Bu hikâyenin içeriği, kahramanın gönlünce kafa dağıtabileceğini güzelce yansıtmış okuyucuya.
    Yüklem: yansıtmış
    Özne: Bu hikâyenin içeriği
    B'li Nesne: kahramanın gönlünce kafa dağıtabileceğini
  • Bir daha kapaklarını incelemeyeceği hikâye kitaplarının insana hüzün veren, tahıl kokulu sayfalarını karıştırdığı anları hatırlamayacağını fark etti zavallı kentin buruk insanı.
    Yüklem: fark etti
    Özne: zavallı kentin buruk insanı
    B'li Nesne: Bir daha kapaklarını incelemeyeceği hikâye kitaplarının insana hüzün veren, tahıl kokulu sayfalarını karıştırdığı anları hatırlamayacağını
  • İki sütun üzerine ince ince kazınmış olan bu duygulu satırları sabahları okurdu.
    Yüklem: okurdu
    Özne: o (gizli)
    B'li Nesne: İki sütun üzerine ince ince kazınmış olan bu duygulu satırları 

  • b. BELİRTİSİZ NESNE

    Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögenin “belirtme durumu almamış” hâlidir. Yükleme sorulan “ne, neler” sorularına cevap verir.

    • Şehre inince bana da birkaç kitap al.
      Kim alsın? > Sen al. (özne > gizli)
      Sen ne al? > Birkaç kitap (belirtisiz nesne)
      Sen kime birkaç kitap al > Bana (dolaylı tümleç)
      Sen bana ne zaman birkaç kitap al? > Şehre inince (zarf tümleci)
    UYARI: Özne bulunmamışsa ilk “ne” sorusuna cevap veren daima özne olacaktır. Özneyi bulmadan nesneyi bulmaya kalkışmayın.

    • Geçer gökyüzünden şark türküsünü saklayan bulutlar.
      Geçen ne? > gökyüzünden şark türküsünü saklayan bulutlar (özne)
    • Evi yokmuş.
      Yok olan ne? > evi (özne)

    ÖRNEKLER
    1. Şarkıları hicran sunar yüreğime.
    2. “Sen ne hakla beni ararsın?” dedi o gece bana.
    3. Aniden bir çığlık duydu gece yarısı.
    4. Böyle ahmakça cevaplarla bütünleşmiş, hainlikle dolu bir mektup görmemiştim.
  • Şarkıları hicran sunar yüreğime.
    Yüklem: sunar
    Özne: (Onun) şarkıları
    B'siz Nesne: hicran
  • “Sen ne hakla beni ararsın?” dedi o gece bana.
    Yüklem: dedi
    Özne: o (gizli)
    B'siz Nesne: "Sen ne hakla beni ararsın?"
  • Aniden bir çığlık duydu gece yarısı.
    Yüklem: duydu
    Özne: o (gizli)
    B'siz Nesne: bir çığlık
  • Böyle ahmakça cevaplarla bütünleşmiş, hainlikle dolu bir mektup görmemiştim.
    Yüklem: görmemiştim
    Özne: ben (gizli)
    B'siz Nesne: böyle ahmakça cevaplarla bütünleşmiş, hainliklerle dolu bir mektup
  • İPUCU: Bir cümlenin ögeleri isteniyorsa ve şıklarda belirtili nesne varsa öncelikle yüklemin geçişli olup olmadığına bakın. Eğer yüklem geçişli bir eylem değilse nesne olan şıkları rahatlıkla eleyebilirsiniz

    2. DOLAYLI TÜMLEÇ / YER TAMLAYICISI 

    Cümlenin hâl eklerinden -e, -de, -den eklerini alarak ayrılma, bulunma, ayrılma anlamı katan ögedir. Yükleme sorulan “nereye, nerede, nereden; kime, kimde, kimden; neye, neyde, neyden” sorularına cevap verir.

    • Körfezdeki dalgın suyun yansımasına bakacak biraz.
      Bakcak > yüklem
      Kim bakacak? > o
      Neye bakacak? > körfezdeki dalgın suyun yansımasına
    ÖRNEKLER
    1. Hayallerim kaynar çatlamış bir cezvede.
    2. Yamacı doludizgin inen atların burun deliklerinden duman tütüyordu.
    3. Tozlu yollardan geçtiğim uzak şehirlerin kıyısından haberler getirdim sana.
    4. Bir aydır İstanbullunun hayatı; altını, gümüşü, her cins kıymetli taşı, firuze ve zümrüdü, mineyi hiç esirgemeyen bu eski ustanın atölyesinde Hürrem Sultan’ın mücevherleri gibi dövülüyor.
    5. Kaybetmiştim zihnimdeki hatıraların yansımalarını bu karanlık sokağın ortasında.
    6. Yüksek kaldırımda tanır felaketim seni.
    7. Çocuklar terk edilmiş salıncaklarda hatıralara sarılırmış.
  • Hayallerim kaynar çatlamış bir cezvede.
    Yüklem: kaynar
    Özne: Hayallerim
    Dolaylı Tümleç: çatlamış bir cezvede
  • Yamacı doludizgin inen atların burun deliklerinden duman tütüyordu.
    Yüklem: tütüyordu
    Özne: duman
    Dolaylı Tümleç: Yamacı doludizgin inen atların burun deliklerinden
  • Tozlu yollardan geçtiğim uzak şehirlerin kıyısından haberler getirdim sana.
    Yüklem: getirdim
    Özne: ben (gizli)
    Dolaylı Tümleç: Tozlu yollardan geçtiğim uzak şehirlerin kıyısından
    B'siz Nesne: haberler
  • Bir aydır İstanbullunun hayatı; altını, gümüşü, her cins kıymetli taşı, firuze ve zümrüdü, mineyi hiç esirgemeyen bu eski ustanın atölyesinde Hürrem Sultan’ın mücevherleri gibi dövülüyor.
    Yüklem: dövülüyor
    Özne: İstanbullunun hayatı
    Dolaylı Tümleç: altını, gümüşü, her cins kıymetli taşı, firuze ve zümrüdü, mineyi hiç esirgemeyen bu eski ustanın atölyesinde
  • Kaybetmiştim zihnimdeki hatıraların yansımalarını bu karanlık sokağın ortasında.
    Yüklem: kaybetmiştim
    Özne: zihnimdeki hatıraların yansımalarını
    Dolaylı Tümleç: bu karanlık sokağın ortasında
  • Yüksek kaldırımda tanır felaketim seni.
    Yüklem: tanır
    Özne: felaketim
    Dolaylı Tümleç: Yüksek kaldırımda
    B'li Nesne: seni
  • Çocuklar terk edilmiş salıncaklarda hatıralara sarılırmış.
    Yüklem: sarılırmış
    Özne: Çocuklar
    Dolaylı Tümleç: terk edilmiş salıncaklarda
    Dolaylı Tümleç: hatıralara
  • UYARI: Bulunma, yönelme, ayrılma hâl ekleri her zaman dolaylı tümleç oluşturmaz.
    • Sen yokken(zt) tek başına(zt) yaşardı(y).
    • Bulutlu havalarda(zt) gemiler(ö) çalışmazdı(y).
    • Sıcaktan(zt) erimişti(y) dondurma(ö) ağır ağır(zt).

    3. ZARF TÜMLECİ

    Yüklemin bildirdiği işin zamanını, yönünü, miktarını, sebebini bildiren ögedir.
    Yükleme sorulan “nasıl, ne kadar, ne zaman, neden, niçin, niye, ne diye” sorularına cevap verir.

    • Şehre karanlıkların indiği gün, insanlar seni hatırlamayacak.
      Kim hatırlamayacak > İnsanlar (özne)
      İnsanlar kimi hatırlamayacak > Seni (belirtili nesne)
      İnsanlar seni ne zaman hatırlamayacak > Şehre karanlıkların indiği gün (zarf tümleci)
    ÖRNEKLER
    1. Gönlüne yağmurlar yağarken ağlar mı insan?
    2. Bu şarkıları ona yazdığını fark edince yumuşayacak kimseyi umursamayan gönlü.
    3. Denizin üstünde seyreden güneşin altında oyalanırken havaya uçtu minik mabet.
    4. O bana güldü mü her şey yeşillenirdi içimde.
    5. Dicle Nehri’ne yaklaştıkça ürperir yüreğindeki çocuk.
    6. Bu zavallı köylüler, Diyarbakır akşamlarını ve sabahlarını ağır ağır işleyen martılar gibi görünmüştü  bana.
    7. Sen geçerken sahilden sessizce, gemiler uzaklaşır  içimde.
  • Gönlüne yağmurlar yağarken ağlar mı insan?
    Yüklem: ağlar mı?
    Özne: insan
    Z. Tümleci: Gönlüne yağmurlar yağarken
  • Bu şarkıları ona yazdığını fark edince yumuşayacak kimseyi umursamayan gönlü.
    Yüklem: yumuşayacak
    Özne: kimseyi umursamayan gönlü
    Z. Tümleci: Bu şarkıları ona yazdığını fark edince
  • Denizin üstünde seyreden güneşin altında oyalanırken havaya uçtu minik mabet.
    Yüklem: havaya uçtu
    Özne: minik mabet
    Z. Tümleci: Denizin üstünde seyreden güneşin altında oyalanırken
  • O bana güldü mü her şey yeşillenirdi içimde.
    Yüklem: yeşillenirdi
    Özne: her şey
    Z. Tümleci: o bana güldü mü
    D. Tümleç: içimde
  • Dicle Nehri’ne yaklaştıkça ürperir yüreğindeki çocuk.
    Yüklem: ürperir
    Özne: yüreğindeki çocuk
    Z. Tümleci: Dicle Nehri'ne yaklaştıkça
  • Bu zavallı köylüler, Diyarbakır akşamlarını ve sabahlarını ağır ağır işleyen martılar gibi görünmüştü bana.
    Yüklem: görünmüştü
    Özne: Bu zavallı köylüler
    Z. Tümleci: Diyarbakır akşamlarını ve sabahlarını ağır ağır işleyen martılar gibi
  • Sen geçerken sahilden sessizce, gemiler uzaklaşır içimde.
    Yüklem: uzaklaşır
    Özne: gemiler
    Z. Tümleci: sen sahilden sessizce geçerken
    D. Tümleç: içimde
  • UYARI: Bazı sözcükler kullanıldığı yere göre öge görevi değiştirebilir. Akşam, sabah gibi kelimeler bu nedenle tehlikelidir. Cümledeki anlam iyi çözümlenmelidir.
    • Akşam(ö), yeryüzünün sessizliğe açılan kapısıdır.(y)
    • Geçmişteki hüzünler(ö) silinmişti(y) o akşam(zt).
    UYARI: Edat tümleci, kaynaklara göre zarf tümleci içerisine dâhil edilir. Edat tümleçleri, “ne ile, kim ile; ne için, kim için” sorularına cevap verir. Eğer şıklarda edat tümleci varsa edat tümleci işaretlenir. Edat tümleci yoksa zarf tümlecine dâhil edilir.
    • Bu hikâyeyi(n) senin için(zt) aldım(y).



    Cümlede vurgu da eklenecektir.
    İyi çalışmalar.
    Hazırlayan: Melih ÖZDAMAR
    Bu uyarı bildirim kutusudur

    İçeriklerimiz, pdf anlatımlar dahil, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nca korunmaktadır. Telif haklarının herhangi bir şekilde ihlali, başka yerlerde isimsiz yayımlanması, çeşitli kitap kaynaklarında izinsiz yer alması, içeriğin izinsiz kopyalanıp başka bir isimle tanıtılması vb. ile yapan kişi, kişiler veyahut kurumlar hakkında gerekli işlemler başlatılacaktır. 
     Türkçe ve Edebiyat yönetimi.

    0/Yorumlar