facebook groups   google play

Tekke ve Tasavvuf Edebiyatı Genel Özellikleri - Nazım ve Nesir Türleri - Temsilcileri - PDF


Tekke-Tasavvuf Edebiyatının Oluşumu

Bu edebiyat tasavvuf çerçevesinde gelişmiş bir edebiyat olarak karşımıza çıkar.
  • Bu anlayışta tasavvuf ön plandadır ve asıl hedef dini anlatmaktır.
  • Divan şiirini de etkilemiştir.
    • Burada geçen terimlerin çoğu, divan edebiyatında da karşımıza çıkar.
  • Bu edebiyatın kurucusu olarak Hoca Ahmet Yesevi görülür.
    • Anadolu’daki temsilcisi de Yunus Emre’dir.
  • Dervişlik bu edebiyatta önem arz eder çünkü amaç Allah’ı ve peygamberi anlatmaktır.

Genel Özellikleri

  • Din konusu daimi bir şekilde ön plana çıkmıştır.
  • Divan edebiyatının nazım şekilleri de kullanılmıştır.
    • Hece ve aruz beraber kullanılmıştır.
  • Didaktik nitelikler ağır basar.
  • İlahi aşk esas alınır.
  • Tasavvufta Allah’ı bilmeyen cahildir.
    • Herkes Allah’tan kopup gelmiş bir parçadır.
    • Cennetten gönderilmiştir.
    • Gerçek sevgili Allah’a bir gün kavuşulacaktır.
  • Bu dönemde tercih edilen nazım türleri “ilahi, deme, nefes, nutuk, şathiye ve devriye”dir.

TASAVVUFİ TERİMLER

Gerçek aşk: Allah’a duyulan aşk
Mecazi aşk: Allah dışındaki varlıklara duyulan aşk.
Âşık: Allah aşkıyla yanıp tutuşan kişi
Maşuk: Allah, sevgili
Fenafillah: Allah’a bağlanma makamı, dünyevi zevklerden vazgeçilerek Allah’a yönelme aşaması
Bekabillah: Allah’ın varlığında yok olma aşaması
Çile: Fenafillaha ulaşılırken çekilen sıkıntı.
Saki: Müritlere ilahi bilgiyi dağıtan kişi, mürşit, şeyh
Şarap: İlahi aşk, sevgi
Meyhane: Dergah
Mürit: Tarikatte eğitim alan kişi
Derviş: Fenafillaha ulaşmaya çalışan kişi


İlahi

  • Allah’a yakarışı ele alan, peygamber sevgisi gibi konuları işleyen şiirlere denir.
  • Dörtlük ya da beyitle yazılabilir.
    • Hece veya aruzla yazılabilir.
    • En çok kullanım heceyle olmuştur.
  • Ezgisi bakımından özel bir yapısı vardır.
  • İlahi denince akla daima Yunus Emre gelir.
  • İlahiler, tarikatlara göre farklı adlar alır.
    • Bektaşiler: Nefes
    • Aleviler: Deme
    • Mevleviler: Ayin
    • Gülşeniler: Tapug
    • Halvetiler: Durak
    • Yeseviler: Hikmet
    • Diğer tarikatlarda ilahi ya da cumhur adı verilir.
Aşkın aldı benden beni
Bana seni gerek seni
Ben yanarım dün ü günü
Bana seni gerek seni
                         (Yunus Emre)

Nefes

  • Bektaşi tarikatının tasavvuf anlayışıyla yazılan şiirlerdir.
  • Vahdetivücut anlayışı hâkimdir.
  • Pir Sultan Abdal bu türde öne çıkar.
Biz erenler gerçeğiyiz.
Has bahçenin çiçeğiyiz.
Hacı Bektaş Köçeğiyiz
Edep erkan yol bizdedir.
                     (Pir Sultan Abdal)

Deme

  • Alevi şairlerin söyledikleri ilahilerdir.
Pir Sultan’ım der şahımız
Hakka ulaşır rahımız
On iki imam katarımız
Uyamazsın demedim mi   


Nutuk

  • Tarikat ehline yeni katılan ve tasavvuf düşüncesini yeni öğrenen müritlere, tarikat adabını ve mertebelerini öğretmen amacıyla yazılan şiirlerdir.
  • Didaktik nitelik taşır.
Üçüncüde ya hû ismini oku
Garip bülbül durmayıp şakı
Kendi vücutlarında bulagör Hakk’ı
Erişir canına fazl-ı Hüda’nın

Devriye

  • Tasavvufta geçen devir kuramını anlatan şiirlere denir.
    • Devir kuramı, ruhun kendi benliğini bulması amacıyla geçirilen aşamalardır.
    • Ruh, insan doğmadan önce ruhlar âleminde vardır ve daha sonra dünyaya iner. Son olarak bedenlenir ve dünyaya gönderilir. Ölümden sonra ise tekrar Allah’a geri dönüş gerçekleşir.
    • “Ete kemiğe büründüm, Yunus diye göründüm.” ifadesi buradan gelmektedir.
Katre idim ummanlara karıştım
Kaç bulandım kaç duruldum kim bilir?
Devredip âlemleri dolaştım
Bir sanata kaç sarıldım kim bilir?

Şathiye

  • Derin tasavvufi anlayışa sahip olan şiirlerdir.
  • Dini anlayışla dalga geçer gibi bir görüntü hâkimdir.
    • Aslında alay etmekten çok yazan kişinin Allah’a yakınlığı anlatılır.
    • Bektaşilerde bu tarz ön plana çıkmıştır.
  • Yunus Emre, Kaygusuz Abdal bu türde ön plandadır.
Yücelerden yüce gördüm
Erbabsın sen koca Tanrı
Alim okur kelam ile
Sen okursun hece Tanrı

Kıldan köprü yaratmışsın
Gelsin kulum geçsün deyü
Hele biz şöyle duralım
Yiğit isen geç a Tanrı

Garib kulun yaratmışsın
Derde mihnete katmışsın
Anı aleme atmışsın
Sen çıkmışsın uca Tanrı
                        (Kaygusuz Abdal)



13. YÜZYIL MUTASAVVIFLARI

1. HAKİM SÜLEYMAN ATA

  • Ahmet Yesevi’nin müritlerinden olan Süleyman Ata, “hikmet”leriyle tanınır.
  • Bakırgan adlı kitabıyla ünlüdür.

2. YUNUS EMRE

  • Tekke ve tasavvuf edebiyatının Anadolu’daki en büyük temsilcisidir.
  • Eskişehir, Sivrihisarlı olan şair; iyi bir medrese eğitimi almıştır.
    • Hem hece hem de aruz ile yazmıştır.
    • Hem halk hem de divan nazım şekillerini kullanmıştır.
  • Halk ağzıyla yazan şairin aruzla yazılan şiirlerinde dili ağırlaşır.
  • Tasavvuf edebiyatını olabildiğince sade işlediği için halk arasında iyice yayılmış bir üne sahiptir.
  • “Yaratılanı severiz, yaratandan ötürü.” İnancı ile “Hümanizm”in temsilcisi olmuştur.
  • Sehlimümteni ve ilahi denince akla Yunus Emre gelmektedir.
  • Taptuk Emre dergâhında eğitim almıştır.
  • UNESCO, 1991 yılını Yunus Emre Yılı ilan etmiştir.
Eserleri:
  • Divan: Hem hece hem aruzla yazdığı şiirleri bu kitapta toplanmıştır.
  • Risalet’ün Nushiyye:
    • Nasihatler Kitabı anlamına gelir.
    • Mesnevi tarzında yazılmıştır.
    • Aruz kullanılmıştır.
    • Anasır-ı Erba (ateş, hava, su, toprak) ile alegorik bir eserdir.
    • İnsanın yaratılış sürecini anlatır.

3. HACI BEKTAŞ VELİ

  • 15. yüzyılın önemli mutasavvıfıdır.
  • Ahmet Yesevi’nin bir diğer öğrencisidir.
    • İslam inancının Anadolu’da yayılmasını sağlamıştır.
  • Bektaşiliğin kurucusudur.
  • Sade bir dile sahiptir.
Eserleri:
  • Makalat:
    • Ahmet Yesevi’ye ait Fakrname adlı eserin bir tefsiridir.
    • Arapça yazılmıştır.
    • Mensur bir eserdir.

15. YÜZYIL MUTASAVVIFLARI

1. HACI BAYRAM VELİ

  • 15. yüzyılın önemli mutasavvıflarındandır.
  • Bayramiliğin kurucusudur.
    • Bu tekke, Nakşibendilik ve Halvetiliğin karışımıdır.
  • Somuncu Baba’dan icazet almıştır.
  • Dili sade ve açıktır.
  • Ankaralıdır, Zulfadl (Solfasol) köyünden olduğu söylenir.
  • Asıl adı Numan’dır.
  • İstanbul’un fethini müjdelemiştir.

2. EŞREFOĞLU RUMİ

  • 15. yüzyıl mutasavvıflarındandır.
  • Hacı Bayram Veli’nin müridi ve aynı zamanda damadıdır.
  • Pîr-i Sâni olarak anılır.
  • Yunus Emre’nin etkisinde şiirler yazmıştır.
    • Hem hece hem aruzla yazmıştır.
Eserleri:
  • Divan
  • Müzekkin Nüfus (Nesir), Tacname, Elestname, Hayretname

3. KAYGUSUZ ABDAL

  • Bir menakıpnamede asıl adının Gaybî olduğu söylenir.
  • Alanya Beyi’nin oğludur.
  • Bektaşilik tarikatına mensuptur.
    • Abdal Musa’ya tabi olduktan sonra tüm zenginliği bırakıp Kaygusuz Abdal mahlasını almıştır.
  • Satirik, lirik, didaktik şiirde karşımıza çıkar.
  • Hem halk hem de divan nazım şekillerini tercih etmiştir.
  • Şathiye türünün en önemli temsilcisidir.
  • Mensur eserlerinde öğreticilik ön plandadır.
Eserleri:
  • Şiir: Divan, Gülistan, Gevhername
  • Nesir: Kitab-ı Miglate, Budalaname, Vücutname, Sarayname, Dilgüşa, Dolapname 


16. YÜZYIL MUTASAVVIFLARI

1. PİR SULTAN ABDAL

  • 16. yüzyıl mutasavvıfıdır.
  • Asıl adı Haydar’dır.
  • Bektaşilik tarikatına mensuptur.
    • Nefesleriyle bilinir.
  • İran şahına gönülden bağlıdır.
    • Açılın kapılar şaha gidelim ifadesiyle tanınır.
  • Hızır Paşa, kendisi tarafından İstanbul’a eğitime gönderilmiş ancak ölümünde Hızır Paşa rol oynamıştır.
    • İsyanlarla doğrudan bağlantısı olduğu düşünüldüğü için astırılmıştır.
  • Halk şiirini tercih etmiştir.
    • Heceyle yazmıştır.
  • Sarı Tambura, en tanınmış şiiridir.

2. KAZAK ABDAL

  • Romanya Türklerindendir.
  • Bektaşilik tarikatına mensuptur.
  • Taşlamalarıyla tanınır.
  • Eşeği Saldım Çayıra ve Ormanda Büyüyen Adam Azgını en bilindik şiirleridir.


17. YÜZYIL MUTASAVVIFLARI

1. NİYAZİ MISRİ

  • Mısır’da eğitim aldığı için kendisine Mısrî unvanı verilmiştir.
  • Halk ve divan nazım şekillerini kullanmıştır.
    • Hem hece hem aruzla yazmıştır.
    • Yunus Emre ve Nesimi etkisindedir.
    • Dini şiirlerinde Yunus Emre etkisi vardır.
  • Gece yazdığı şiirlerinde Niyazi, gündüz yazdığı şiirlerinde ise Mısrî mahlasını kullandı.
  • Bilimsel çalışmaları vardır.
Eserleri:
  • Divan-ı İlahiyat:
    • Halk ve divan nazım şekilleriyle yazdığı şiirlerini topladığı divanıdır.


18. YÜZYIL MUTASAVVIFLARI

1. BURSALI İSMAİL HAKKI

  • yüzyıl mutasavvıfıdır.
  • 105’e yakın eseri söz konusudur.
Eserleri:
  • Ruhül Beyan:
    • Ulu Cami’de verdiği vaazlar ile tefsir ettiği ayetlerin yer aldığı Kur’an tefsiridir.
  • Divan, Kenz-i Mahfi, Mesnevi Şerhi

2. ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI

  • yüzyılın belki de en önemli mutasavvıfıdır.
  • Onu farklı kılan sadece tasavvuf bilgisi değil aynı zamanda bilimsel çalışmalarıdır.
    • Siirt’te “Rasathane”si vardır.
    • Gök bilimi, astronomi, coğrafya, tıp, biyoloji alanlarında çalışmalar yapmıştır.
  • Arapça ve Farsça bilgisi vardır.
Eserleri:

  • Marifetname:
    • Ansiklopedik bir eserdir.
    • Tasavvuf, müzik gibi birçok alana kaynaklık eder.
  • İlahiname:
    • Halk ve divan etkisinde yazdığı tasavvufi şiirler bulunur.

TASAVVUF EDEBİYATI NESİR TÜRLERİ

MENAKIPNAMELER

  • Bu eserlerde halkın önem verdiği velilerin yaşamları, kahramanların savaşları, kerametleri yer alır.
  • Menkıbeleri içerir.
  • Roman ve hikâyenin yerini tutmuştur.
  • Olağanüstü olaylar ve kerametler yer alır.
  • Kahramanlar, yer ve olaylar gerçeğe dayanır.
  • Battalname, Danişmendname, Saltukname, Hamzaname bilindik menakıpnamelerdendir.

A.    BATTALNAME

  • Seyyit Battal Gazi’nin Anadolu fetihlerini ve İslam’ın yayılmasını anlatır.
  • Asıl adı Seyyit Abdullah olan Battal Gazi başkahramandır.
  • yüzyılda Emevi-Bizans savaşında kahramanlık yapan Seyyit Abdullah, yıllar sonra Türk-Bizans savaşlarının kahramanı olmuştur.
    • Türk-Rum çatışmalarını ele alır.
  • Battal Gazi, aslen Arap olmasına rağmen çok sevildiği için Malatyalı bir Türk serdarına dönüşmüştür.
  • Büyücü, cadı, dev gibi olağanüstü varlıklarla da savaş söz konusudur.
    • Bu yönüyle olağanüstülük gösterir.
  • 15 ve 16. yüzylda yazıya geçirilen destan, düz yazı şeklindedir.

B.    DANİŞMENDNAME

  • Battal Gazi’nin devamı niteliğindedir.
  • Melik Danişmend Gazi’nin, Battal Gazi’nin torunu olduğu düşüncesi hâkimdir.
  • Büyük Selçuklu tarafından Anadolu’ya gönderilen Melik Danişmend Gazi’nin Gürcü ve Ermenilere karşı yaptığı gazaları anlatılır.
    • Trabzon ve Kuzeybatı Anadolu’da geçer.
  • Danişmendname’de olaylar, kahramanlar ve yer adları gerçeğe çok yakın olduğu için bir süre tarih kitabı zannedilmiştir.

C.    SALTUKNAME

  • Battalname ve Danişmendname’nin devamıdır.
  • Alperen bir derviş olan Sarı Saltuk’un kerametlerini anlatır.
    • Satuk Buğra Han Destanı ile karıştırılmamalıdır.
  • Osmanlının kuruluşu, Türklerin Rumeli’ye geçişi anlatılır.
  • Cem Sultan’ın Emri ile Ebul Hayr Rumi tarafından 15. yy.da yazıya geçirilmiştir.
    • Üç ciltten oluşur.
  • Eserde ünlü karakterlerle yapılan sohbetler yer alır. (Osman Gazi, Mevlana, Hacı Bektaş Veli, Nasrettin Hoca, Taptuk Emre…)

D.    HAMZANAME

  • Hamza’nın kahramanlıklarını anlatır.
  • Hamzavi tarafından 16. yy.da yazıya geçirilmiştir.

FÜTÜVVETNAMELER

  • Ahi teşkilatına giren kişilere teşkilatın kurallarını öğretmek amacıyla yazılan eserlerdir.
  • Fütüvvet, cömertlik anlamına gelir.
  • Dinî bir anlayış hâkimdir.
  • Burgazî Fütüvvetnâme’si önemlidir.

VELAYETNAMELER

  • Velilerin kerametleri anlatılır.




Hazırlayan: Melih ÖZDAMAR
Bu uyarı bildirim kutusudur
İçeriklerimiz, pdf anlatımlar dahil, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nca korunmaktadır. Telif haklarının herhangi bir şekilde ihlali, başka yerlerde isimsiz yayımlanması, çeşitli kitap kaynaklarında izinsiz yer alması, içeriğin izinsiz kopyalanıp başka bir isimle tanıtılması vb. ile yapan kişi, kişiler veyahut kurumlar hakkında gerekli işlemler başlatılacaktır. 
 Türkçe ve Edebiyat yönetimi.

Yorum Gönder

0 Yorumlar